** คู่มือดูแลผู้สูงอายุและผู้ป่วยติดเตียงที่บ้าน ป้องกันแผลกดทับ ลดภาวะแทรกซ้อน
การดูแล ผู้ป่วยติดเตียง ถือเป็นภารกิจที่ต้องใช้ความรู้ ความเข้าใจ และความเอาใจใส่อย่างมาก เพราะผู้ป่วยไม่สามารถช่วยเหลือตัวเองได้เหมือนคนทั่วไป หากดูแลไม่ถูกวิธี อาจทำให้เกิดปัญหาสุขภาพตามมา เช่น แผลกดทับ การติดเชื้อ ปอดอักเสบ หรือกล้ามเนื้อฝ่อลีบ
หลายครอบครัวต้องดูแลผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยติดเตียงที่บ้าน แต่ไม่แน่ใจว่าควรทำอะไร หรือไม่ควรทำอะไรบ้าง บทความนี้จึงรวบรวม Do & Don’t การดูแลผู้ป่วยติดเตียงอย่างถูกวิธี พร้อมคำแนะนำจากแนวทางการดูแลผู้ป่วยแบบมืออาชีพ เพื่อช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น และลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อน
** ผู้ป่วยติดเตียงคืออะไร
ผู้ป่วยติดเตียง (Bedridden Patient) คือ ผู้ที่ไม่สามารถลุกเดินหรือเปลี่ยนท่าทางด้วยตนเองได้ ต้องนอนอยู่บนเตียงเป็นส่วนใหญ่ และต้องมีผู้ดูแลช่วยเหลือในกิจวัตรประจำวัน เช่น
- – การกินอาหาร
- – การพลิกตัว
- – การทำความสะอาดร่างกาย
- – การขับถ่าย
- – การทำกายภาพบำบัด
ผู้ป่วยติดเตียงมักพบในกลุ่มต่อไปนี้
- – ผู้สูงอายุที่มีร่างกายอ่อนแรง
- – ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง
- – ผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต
- – ผู้ป่วยหลังผ่าตัดใหญ่
- – ผู้ป่วยโรคเรื้อรังระยะยาว
หากการดูแลไม่ถูกต้อง อาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพร้ายแรงได้
** ปัญหาสุขภาพที่พบบ่อยในผู้ป่วยติดเตียง
ก่อนจะเข้าใจวิธีดูแลที่ถูกต้อง เราควรเข้าใจก่อนว่า ผู้ป่วยติดเตียงมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนอะไรบ้าง
1 แผลกดทับ
แผลกดทับเกิดจากการนอนท่าเดิมนาน ๆ ทำให้เลือดไหลเวียนไม่สะดวก ผิวหนังขาดออกซิเจน จนเกิดแผลตำแหน่งที่พบบ่อย เช่น ก้นกบ,สะโพก,ส้นเท้า,หลัง,ข้อศอก
หากปล่อยไว้ อาจลุกลามจนติดเชื้อได้
2 กล้ามเนื้อฝ่อลีบ
เมื่อร่างกายไม่ได้เคลื่อนไหว กล้ามเนื้อจะอ่อนแรงและฝ่อลง ทำให้ยิ่งเคลื่อนไหวได้ยาก
3 ปอดอักเสบจากการสำลัก
ผู้ป่วยติดเตียงมีโอกาสสำลักอาหารได้ง่าย โดยเฉพาะหากให้อาหารในท่านอนราบ
4 การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ
เกิดจากการใช้สายสวนปัสสาวะหรือการดูแลความสะอาดไม่เพียงพอ
5 ภาวะซึมเศร้า
ผู้ป่วยที่ต้องนอนอยู่บนเตียงนาน ๆ อาจรู้สึกเหงา เศร้า และขาดกำลังใจ
** Do & Don’t การดูแลผู้ป่วยติดเตียงอย่างถูกวิธี
ต่อไปนี้คือสิ่งที่ ควรทำ (Do) และ ไม่ควรทำ (Don’t) ในการดูแลผู้ป่วยติดเตียงและมีความจำเป็นและอยากแนะนำที่ทุกท่านต้องดูแล และมุ่งในการทำให้ถูกวิธี
** สิ่งที่ไม่ควรทำ (Don’t)
1. ไม่ควรให้นอนท่าเดิมเกิน 2 ชั่วโมง
การนอนท่าเดิมนานเกินไป จะทำให้เกิดแผลกดทับได้ง่ายผลเสียของการไม่พลิกตัว ได้แก่ แผลกดทับ,เลือดไหลเวียนไม่ดี,ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ
ผู้ดูแลควรตั้งเวลา พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง
2. ไม่ควรลากหรือดึงตัวผู้ป่วยบนเตียง
การลากตัวผู้ป่วย อาจทำให้
- ผิวหนังถลอก
- เกิดแผลกดทับ
- บาดเจ็บบริเวณข้อ
วิธีที่ถูกต้องคือ
- – ใช้ผ้ารองตัวช่วยยก
- – ใช้แรงคนช่วยกันยก
3. ไม่ควรให้อาหารในท่านอนราบ
การให้อาหารขณะนอนราบเพิ่มความเสี่ยง การสำลัก อาจทำให้
- – ปอดอักเสบ
- – หายใจลำบาก
- – ติดเชื้อในปอด
4. ไม่ควรปล่อยให้ผิวหนังอับชื้น
ความอับชื้นจาก เหงื่อ,ปัสสาวะ,อุจจาระสามารถทำให้ผิวหนังระคายเคืองและเกิดแผลกดทับได้
5. ไม่ควรละเลยอาการผิดปกติ
หากพบอาการต่อไปนี้ ควรรีบปรึกษาแพทย์
- – มีไข้
- – แผลกดทับ
- – หายใจลำบาก
- – ซึมลง
- – รับประทานอาหารได้น้อย
** สิ่งที่ควรทำ (Do)
1. พลิกตัวผู้ป่วยทุก 2 ชั่วโมง
การพลิกตัวช่วย
- – ลดแรงกดทับ
- – กระตุ้นการไหลเวียนเลือด
- – ป้องกันแผลกดทับ
ท่าที่แนะนำ เช่น
- – นอนหงาย
- – นอนตะแคงซ้าย
- – นอนตะแคงขวา
2. ดูแลผิวหนังให้สะอาดและแห้ง
ผู้ดูแลควร
- – เช็ดตัวทุกวัน
- – เปลี่ยนผ้าอ้อมทันทีเมื่อเปียก
- – ทาโลชั่นบำรุงผิว
เพื่อป้องกันการระคายเคือง
3. จัดท่านอนศีรษะสูง 30–45 องศา
การยกหัวเตียงช่วย
- – ลดการสำลัก
- – ช่วยให้หายใจสะดวก
- – ช่วยย่อยอาหาร
โดยเฉพาะเวลารับประทานอาหาร
4. ให้อาหารอ่อนและย่อยง่าย
อาหารสำหรับผู้ป่วยติดเตียงควรเป็นอาหารอ่อน,อาหารย่อยง่าย , มีโปรตีนสูง เช่น โจ๊ก,ซุป ,ปลา,เต้าหู้ และควรให้ดื่มน้ำเพียงพอ
5. บริหารกล้ามเนื้อทุกวัน
ผู้ดูแลสามารถช่วยทำกายภาพง่าย ๆ เช่น ขยับแขน งอขา เหยียดขา หมุนข้อต่อ เพื่อป้องกันข้อติด
วิธีป้องกันแผลกดทับในผู้ป่วยติดเตียง
แผลกดทับเป็นปัญหาที่พบบ่อยที่สุด ดังนั้นควรป้องกันตั้งแต่แรก วิธีป้องกัน ได้แก่
- – พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง
- – ใช้ที่นอนลม
- – รักษาความสะอาดผิวหนัง
- – นวดเบา ๆ บริเวณเสี่ยง
ตำแหน่งเสี่ยงแผลกดทับ ก้นกบ,สะโพก,ส้นเท้า,หลัง
* อาหารที่เหมาะสำหรับผู้ป่วยติดเตียง
โภชนาการมีบทบาทสำคัญมาก อาหารที่ควรได้รับ ได้แก่โปรตีนช่วยซ่อมแซมร่างกาย ตัวอย่างอาหาร เช่น ปลา ไข่ เต้าหู้ นม
– วิตามินซี
ช่วยสมานแผล พบใน ส้ม ฝรั่ง มะละกอ
– ธาตุเหล็ก
ช่วยป้องกันโลหิตจาง พบใน ตับ,เนื้อสัตว์,ผักใบเขียว
– การดูแลสุขภาพจิตผู้ป่วยติดเตียง
นอกจากสุขภาพร่างกาย สุขภาพจิตก็สำคัญมาก ผู้ดูแลควร,พูดคุยกับผู้ป่วย,เปิดเพลง,เปิดทีวี,ชวนทำกิจกรรมง่าย ๆ เพื่อให้ผู้ป่วยรู้สึกมีคุณค่าและไม่โดดเดี่ยว
** สัญญาณเตือนที่ควรพบแพทย์
หากผู้ป่วยมีอาการต่อไปนี้ ควรพบแพทย์ทันที
- – มีไข้สูง
- – แผลกดทับลึก
- – หายใจเร็ว
- – ไอมาก
- – ซึมผิดปกติ
** ทำไมควรมีผู้ดูแลผู้ป่วยมืออาชีพ
แม้ว่าครอบครัวจะดูแลเองได้ แต่บางครั้งการมีผู้ดูแลมืออาชีพช่วยดูแล จะช่วยลดความเสี่ยงได้มาก
ข้อดีของผู้ดูแลมืออาชีพ
- – มีความรู้ด้านการพยาบาล
- – ป้องกันภาวะแทรกซ้อน
- – ช่วยทำกายภาพบำบัด
- – ดูแลผู้ป่วยอย่างถูกวิธี
** บ้านพักผู้สูงอายุและศูนย์ดูแลผู้ป่วยติดเตียง
สำหรับครอบครัวที่ไม่มีเวลาดูแลตลอด 24 ชั่วโมง การใช้บริการศูนย์ดูแลผู้สูงอายุเป็นอีกทางเลือกหนึ่ง
บริการที่มักมี ได้แก่
- – พยาบาลดูแลตลอดเวลา
- – กายภาพบำบัด
- – โภชนาการสำหรับผู้สูงอายุ
- – กิจกรรมฟื้นฟูร่างกาย
สรุป
การดูแลผู้ป่วยติดเตียงไม่ใช่เรื่องง่าย แต่หากมีความรู้และทำอย่างถูกวิธี จะช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น และลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อน
สิ่งสำคัญที่ต้องจำคือ
Do
- – พลิกตัวทุก 2 ชั่วโมง
- – ดูแลผิวหนังให้สะอาด
- – จัดท่านอนศีรษะสูง
- – ให้อาหารอ่อน
- – บริหารกล้ามเนื้อทุกวัน
Don’t
- – ไม่นอนท่าเดิมนาน
- – ไม่ลากตัวผู้ป่วย
- – ไม่ให้อาหารท่านอนราบ
- – ไม่ปล่อยผิวหนังอับชื้น
- – ไม่ละเลยอาการผิดปกติ
หากดูแลอย่างถูกต้อง ผู้ป่วยติดเตียงสามารถมีชีวิตที่ปลอดภัย สบาย และมีความสุขได้มากขึ้น